Sains2 November 2026 6 minit bacaan

Gerakan Linear & Graf Gerakan: Nota Ringkas SPM Sains Tingkatan 4

Formula laju, halaju dan pecutan, cara baca graf sesaran-masa dan halaju-masa, 4 contoh jalan kerja dan 5 kesilapan biasa Sains T4 SPM.

Gerakan Linear ialah bab Sains Tingkatan 4 yang penuh dengan pengiraan dan graf. Markah selalu hilang bukan kerana formula susah, tetapi kerana pelajar tertukar jarak dengan sesaran, atau salah baca maksud kecerunan dan luas di bawah graf. Nota ini merumuskan istilah, formula, cara baca graf dan 4 contoh jalan kerja.

Istilah dan formula wajib hafal

Kuantiti	Maksud	Formula	Unit SI
Jarak	Jumlah panjang lintasan (skalar, tiada arah)	–	m
Sesaran	Jarak terpendek antara dua lokasi dalam satu arah (vektor)	–	m
Laju	Kadar perubahan jarak	Laju = jarak ÷ masa	m s⁻¹
Halaju	Kadar perubahan sesaran (ada arah)	Halaju = sesaran ÷ masa	m s⁻¹
Pecutan	Kadar perubahan halaju	a = (v − u) ÷ t	m s⁻²

Jika halaju berkurang, nilai pecutan menjadi negatif. Keadaan ini dipanggil nyahpecutan.

Cara baca dua jenis graf

Graf	Kecerunan =	Luas di bawah graf =
Sesaran-masa	Halaju	(tidak digunakan)
Halaju-masa	Pecutan	Sesaran

Garis mendatar pada graf sesaran-masa: objek pegun (halaju sifar).

Garis mendatar pada graf halaju-masa: objek bergerak dengan halaju malar (pecutan sifar).

Dua garis mendatar ini nampak sama, tetapi maksudnya berbeza. Sentiasa baca label paksi dahulu.

Contoh 1: Laju purata vs halaju purata

Ali berlari satu pusingan penuh trek 400 m dalam 80 s dan berhenti di titik mula.

Laju purata = 400 ÷ 80 = 5 m s⁻¹

Sesaran = 0 m (dia kembali ke titik mula), jadi halaju purata = 0 ÷ 80 = 0 m s⁻¹

Ini sebab jarak dan sesaran tidak boleh dianggap sama.

Contoh 2: Pecutan

Sebuah kereta memecut daripada 5 m s⁻¹ kepada 25 m s⁻¹ dalam 4 s.

a = (25 − 5) ÷ 4 = 20 ÷ 4 = 5 m s⁻²

Jika kereta itu kemudian brek daripada 20 m s⁻¹ hingga berhenti dalam 5 s:

a = (0 − 20) ÷ 5 = −4 m s⁻² (nyahpecutan 4 m s⁻²)

Contoh 3: Sesaran daripada graf halaju-masa

Sebuah troli bermula pegun, memecut seragam hingga 10 m s⁻¹ dalam 4 s, bergerak dengan halaju malar 10 m s⁻¹ selama 6 s, kemudian berhenti dalam 2 s.

Pecahkan luas di bawah graf kepada bentuk asas:

Segi tiga pertama: ½ × 4 × 10 = 20 m

Segi empat tepat: 6 × 10 = 60 m

Segi tiga terakhir: ½ × 2 × 10 = 10 m

Jumlah sesaran = 20 + 60 + 10 = 90 m

Pecutan 4 s pertama = 10 ÷ 4 = 2.5 m s⁻². Pecutan 2 s terakhir = (0 − 10) ÷ 2 = −5 m s⁻².

Contoh 4: Pita detik

Jangka masa detik bergetar pada 50 Hz, jadi 1 detik = 1/50 s = 0.02 s.

Satu jalur pita yang mengandungi 10 detik berukuran 8 cm.

Masa = 10 × 0.02 = 0.2 s

Halaju = 8 ÷ 0.2 = 40 cm s⁻¹ = 0.4 m s⁻¹

Cara baca corak titik pada pita:

Jarak antara titik seragam: halaju seragam

Jarak antara titik bertambah secara seragam: pecutan seragam

Jarak antara titik berkurang secara seragam: nyahpecutan seragam

5 kesilapan biasa SPM

1.Tertukar jarak dengan sesaran. Bagi lintasan berpatah balik, jarak sentiasa lebih besar atau sama dengan sesaran.

2.Tertukar laju dengan halaju. Halaju ialah vektor, jadi jawapan SPM perlu sebut arah.

3.Guna kecerunan graf halaju-masa untuk cari sesaran. Sesaran ialah LUAS di bawah graf, bukan kecerunan.

4.Silap kira luas bentuk trapezium. Pecahkan kepada segi tiga dan segi empat tepat, kemudian jumlahkan.

5.Lupa tanda negatif untuk nyahpecutan. Halaju akhir tolak halaju awal. Jika halaju berkurang, jawapan mesti negatif.

Tip menjawab SPM

Tulis nilai u, v dan t dahulu sebelum guna formula pecutan.

Pastikan unit selaras. Tukar cm kepada m dan minit kepada saat jika perlu.

Untuk soalan graf, tulis "kecerunan = …" atau "luas di bawah graf = …" dalam jalan kerja. Markah kaedah tetap diberi walaupun jawapan akhir salah.

Latih bersama Cikgu AI

Nak cuba lebih banyak soalan graf gerakan dengan penerangan langkah demi langkah? Cikgu AI di Tuition-AI sedia 24 jam untuk Sains, Matematik, Sejarah dan Bahasa Melayu, Tingkatan 3 hingga 5, ikut silibus KSSM. Hanya RM39 sebulan, dan anda boleh cuba PERCUMA 7 hari di tuition-ai.com.